Biến động Ukraine đang làm biến chuyển châu Âu và định hình an ninh của lục địa này ít nhất trong phần còn lại của thập kỷ, thậm chí, cả trong thập kỉ tiếp theo.
Khi khủng hoảng Ukraine nổ ra cách đây một năm, hầu hết các chính phủ chỉ coi đây là cuộc tranh chấp vặt vãnh ở một đất nước xa xôi, diễn ra trong thời gian ngắn và không gây hậu quả lâu dài. Thế nhưng, giờ đây rõ ràng cuộc thử thách ở Ukraine đang làm biến chuyển châu Âu và sẽ định hình an ninh của lục địa này ít nhất trong phần còn lại của thập kỷ, thậm chí, cả trong thập kỉ tiếp theo.
Tương lai của Ukraine là rõ ràng: nước này sẽ là nơi diễn ra cuộc chiến ủy quyền giữa Nga và phương Tây, một cuộc đối đầu về không gian ảnh hưởng. Cơn ác mộng này đã được dự đoán kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc cách đây 1/4 thế kỷ. Và giờ đây đã là một thực tế, bất chấp việc chính phủ một số nước đang tìm mọi cách chối bỏ.
Liên Xô sụp đổ là do mâu thuẫn tự thân của nó: một đất nước sản xuất hàng nghìn tên lửa đạn đạo liên lục địa đa đầu đạn nhưng không thể làm người dân đủ ăn. Không phải là phương Tây đánh đổ được Liên Xô, mà là chính hệ thống chinh tri của nó.
Tuy nhiên, với người Nga, những người thuộc sắc tộc đa số trong Liên Xô, đất nước hùng mạnh của họ đột ngột tan rã dù không hề trải qua thất bại quân sự hoặc thậm chí một viên đạn được bắn ra là một bí ẩn. Đến tận ngày nay, hầu hết người Nga tin rằng đất nước của họ đơn giản bị phản bội bởi chính các nhà lãnh đạo trước đây, những người bị phương Tây lừa dối bởi hứa hẹn hợp tác và thịnh vượng không bao giờ được thực hiện.
Vấn đề không còn là chuyện nhận định trên là vô nghĩa nữa, bởi như Tổng thống Nga Vladimir Putin đã chứng minh, một khi huyền thoại được củng cố chặt chẽ, nó cũng chẳng khác nào một thực tế: yếu tố quyết định cho sự thống trị của Putin là nhằm trả thù cho vụ "bị đâm sau lưng" bởi giới lãnh đạo Nga trước đây, để khôi phục vinh quang quá khứ cho nước Nga vĩ đại.
Điều này càng được thể hiện rõ ràng hơn trường hợp Ukraine. Hầu hết người Nga đã sẵn sàng tâm lí bị mất các thuộc địa cũ ở Đông Âu, những quốc gia đã độc lập từ lâu và chỉ nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô vào cuối Chiến tranh Thế giới thứ hai. Người Nga cũng có thể đã tin rằng các nước cộng hòa thuộc Liên Xô trước đây nên được độc lập. Nhưng với Ukraine, đã có sự nhất trí gần như tuyệt đối rằng đất nước này đúng ra phải thuộc về Nga. Đây không chỉ là vấn đề lãnh thổ; nó còn là cuộc chiến về quyền lịch sử, một quy chế mà lịch sử, Thượng đế hay định mệnh được cho luôn để dành cho Nga.
Đó là tâm lí chung của hầu hết giới tinh hoa chính trị Nga; thậm chí cả Boris Yeltsin, nhà lãnh đạo Nga đầu tiên giai đoạn sau Liên Xô và là người đã gập lưng để thân thiện với phương Tây, không bao giờ coi trọng sự độc lập của Ukraine, thậm chí còn thường xuyên cho rằng Ukraine không phải một nhà nước.
Trái với tuyên bố của Tổng thống Putin, không phải phương Tây tìm cách "cướp" Ukraine khỏi Nga. Quả thực, mọi chuyện đích xác diễn ra ngược lại: khi Liên Xô sụp đổ, Tổng thống Mỹ khi đó là George Bush đã có chuyến công du đặc biệt tới Kiev, thủ đô Ukraine, để thuyết phục các nhà lãnh đạo sở tại không tuyên bố độc lập.
Diễn ngôn đó thậm chí giờ đây còn bị một số nhà bình luận Mỹ cười nhạo là “Con gà Kiev” do nó phơi bày điểm yếu của người Mỹ khi không thể ngăn Ukraine độc lập khỏi Nga. Tuy nhiên, nó cần được ghi nhận như là một nỗ lực mạnh mẽ để tránh một cuộc khủng hoảng, cho thấy phương Tây đã không tìm kiếm một cuộc đối đầu với Nga ở vấn đề này.
Tuy nhiên, những gì các chính phủ phương Tây bị cáo buộc xét trên nhiều khía cạnh cũng tồi tệ chẳng kém: không ngừng phủ nhận việc Nga sẽ không bao giờ buông Ukraine, và rằng cách duy nhất để xử lý vấn đề Ukraine là hoặc đối đầu với khát vọng của người Nga, hoặc chấp nhận chúng.
Các chính phủ phương Tây đã không thực hiện theo cách tiếp cận đó: họ khuyến khích giấc mơ Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu (EU), thậm chí là cả liên minh quân sự NATO do Mỹ cầm đầu, nhưng không xúc tiến bất kì kế hoạch nào.
Hệ quả là họ khiến Nga rơi vào tình trạng báo động trong khi cũng chẳng giúp ổn định tình hình ở Ukraine. Cuộc khủng hoảng hiện nay là phần lớn là do Nga gây ra. Nhưng tiền thân của nó nằm ở chính sách sai lầm của phương Tây, trong nỗi ám ảnh dai dẳng của phương Tây về việc luôn từ chối đương đầu với những thực tại ở châu Âu.
Chính vì thế, giờ đây mọi chuyện có thể không còn đường quay lại nữa. Thậm chí ngay cả khi lệnh ngừng bắn mới nhất được duy trì ở Ukraine - và đó là một giả định lớn , rõ ràng đất nước này không thể còn gắn kết với nhau được nữa.
Người Nga sẽ không bao giờ từ bỏ quyền kiểm soát các tỉnh phía Đông Ukraine hiện do lực lượng nổi dậy thuộc sắc tộc Nga nắm giữ. Cũng không có hy vọng về một chính quyền thân Nga sẽ trở lại nắm quyền ở thủ đô Ukraine, bởi hầu hết cử tri sắc tộc Nga không còn tham gia bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử tại Ukraine.
Bi kịch ở chỗ, nếu kết quả cuộc khủng hoảng tại Ukraine có thể được hạn chế chỉ ở mức đất nước này bị chia rẽ, châu Âu có thể lấy lại vị thế của mình. Tuy nhiên, điều này giờ đây không còn khả thi, khi sự chia rẽ tại Ukraine đã hủy hoại mọi thỏa thuận an ninh đạt được ở châu Âu vào cuối Chiến tranh Lạnh. Các nước Đông Âu cựu cộng sản cần được đảm bảo rằng họ sẽ không phải là đối tượng kế tiếp của Nga, và nếu NATO và EU không đưa ra được sự bảo đảm như vậy, cả hai tổ chức này sẽ sớm tan rã.
Vì thế, phản ứng của phương Tây không còn là về Ukraine nữa, mà là duy trì sự gắn kết trong phương Tây. Sớm hay muộn, Mỹ và đồng minh sẽ bắt đầu cấp vũ khí cho quân đội Ukraine, không phải vì niềm tin Ukraine có thể đánh bại Nga, mà là nếu phí tổn cho sự can dự của Nga ở Ukraine bắt đầu tăng, Moskva có thể thoái chí, và không áp dụng chiến thuật tương tự ở nơi nào đó khác của châu Âu.
Hầu hết vũ khí sẽ không được cấp trực tiếp từ các kho khí tài của Mỹ hay Anh; điều đó quá khiêu khích Nga và quá khó cho quân đội Ukraine, vốn quen sử dụng vũ khí do Nga chế tạo. Thay vào đó, vũ khí sẽ được cấp từ các kho vũ khí do Nga chế tạo ở các nước láng giềng Ba Lan và Romania, từ đó tạo nên một con đường vũ khí bí mật ở châu Âu. Chiến lược của phương Tây sẽ là lôi kéo Nga vào một cuộc đối đầu dai dẳng mà Moskva không thể duy trì, nhưng cũng không thể dễ dàng thoát khỏi.
Để chống đỡ, Nga đang phản ứng bằng cách gia tăng áp lực lên những nơi khác ở châu Âu. Một chiến lược phức tạp đang diễn ra là đối xử với các nhóm nước châu Âu theo những cách thức khác nhau. Các nước nhỏ vùng Baltic là đối tượng bị bắt nạt thường xuyên. Hầu hết ở quy mô nhỏ lẻ: như cắt cáp tàu, gián đoạn nguồn cung khí đốt hoặc thỉnh thoảng xâm nhập qua biên giới. Những hành động này không thường xuyên diễn ra, chủ yếu để buộc các nước láng giềng luôn ở bờ vực báo động.
Trong khi đó, những nước Đông Âu lớn như Ba Lan và Romania lại là đối tượng bị trả đũa dai dẳng hơn, như cấm trao đổi mậu dịch. Cùng lúc đó, người Nga cũng tìm cách lấy lòng một số quốc gia cựu cộng sản Đông Âu mà họ cho là thân thiện: Tổng thống Putin trong tuần qua đã ở Hungary - một quốc gia NATO muốn có dầu và tiền từ Nga. Cuối cùng, vị trí đặc biệt trong cuộc “tấn công quyến rũ” của Nga là dành cho Đức - quốc gia lớn nhất và có ảnh hưởng nhất của châu Âu, đất nước mà người Nga đang tìm mọi cách để lấy lại tình bạn hữu.
Mục tiêu của chiến lược đa tầng này là gây chia rẽ trong nội bộ châu Âu cũng như giữa châu Âu với Mỹ, qua đó sẽ làm tê liệt NATO và EU từ bên trong, và rồi dẫn đến sự chuyển đổi an ninh mà Nga mong muốn, hướng tới một lục địa mà Moskva có sự kiểm soát lớn hơn, một lục địa bị chia rẽ trong những phạm vi ảnh hưởng mới.
Lịch sử không bao giờ lặp lại chính nó: nước Nga ngày nay không phải là Liên Xô trước đây, Chiến tranh Lạnh sẽ không trở lại bởi thách thức của Nga không mang tầm toàn cầu, và một cuộc chiến tranh "nóng" ít khả năng xảy ra. Tuy nhiên, sự trở lại của ngôn từ thời Chiến tranh Lạnh là một trong những thực tế đáng thất vọng nhất ở châu Âu. Và cùng với đó là một yếu tố khác của Chiến tranh Lạnh: cảm giác nghi kị lẫn nhau có thể cảm nhận được. Giới lãnh đạo Nga tin rằng phương Tây đang tìm cách hủy hoại họ; còn giới lãnh đạo phương Tây cũng có nỗi lo tương tự về ý đồ của Moskva.
Những gì người ta có thể phải chứng kiến là sự xuất hiện của hai cuộc chiến ủy quyền ở châu Âu: một diễn ra ở Ukraine, phần lớn do phương Tây giật dây; và một diễn ra ngay trong lòng NATO và EU, do người Nga điều khiển.
Về lâu dài, người Nga có thể thua ở cả hai cuộc đối đầu này, như mọi lần trước đây, bởi cùng một lý do: họ không thể cân xứng sức mạnh quân sự với sức mạnh kinh tế. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, các cuộc đối đầu ủy quyền sẽ đẩy châu Âu rơi vào những năm tháng căng thẳng nghiêm trọng.
Đó hoàn toàn là sự bác bỏ với những ai, chỉ cách đây vài thập kỉ, đã dự đoán về "sự cáo chung của lịch sử " ở châu Âu.